Historia dworów niezbyt krótka, acz niewyczerpująca

        Pojęcie "dwór obronny" jest o wiele młodsze od tych budowli, zostało bowiem utworzone dopiero w XIX wieku dla określenia niewielkiej rezydencji o charakterze obronnym. Piękne renesansowe dwory obronne, zwane dawniej "domem pańskim" lub po prostu "domem" są charakterystyczne dla wieku XVI. Ich rodowód jest jednak nieco wcześniejszy, siega bowiem czasów Średniowiecza, kiedy to część rycerstwa zamieszkiwała tzw. wieże mieszkalne. Taki szczególny wieżowy dom był drewniany, a poszczególne pomieszczenia rozmieszczone były nie w poziomie, ale w układzie pionowym. Na parterze wieży znajdowała się izba mieszkalno - gospodarcza, z której trzeba było wchodzić po drabinie (!) do tzw. "izby pańskiej", czy też "sali rycerskiej". W wieży znajdowały się więc dwie izby, które można porównać do izby białej i czarnej, znanych z chłopskich chałup. Porównanie to jest o tyle adekwatne, że średniowieczni rycerze nie mieli wygórowanych wymagań lokalowych, również zasób ich sprzętów niewiele odbiegał od wyposażenia XIX - to wiecznego domu kmiecego.

        Wróćmy jednak do interesującego nas okresu, a mianowicie do wieku XVI. W tym bowiem czasie większość murowanych "domów pańskich" na wsi wznoszono właśnie na schemacie wieży mieszkalnej, powiększonej i dość znacznie zmodernizowanej. Była ona zaopatrzona m. in. w wewnętrzne lub zewnętrzne schody, bo szlachcic doby renesansu nie miał już ochoty biegać po drabinie z jednego poziomu na drugi. Prawdziwą modę na budowanie dworów wieżowych zainicjował w Polsce król Zygmunt Stary, który w latach 1512 - 1519 wybudował w Piotrkowie Trybunalskim taką właśnie siedzibę, będącą formą redukcji zamku. I tak, ponieważ król mieszkał w wieży, szlachta nie chciała być gorsza i też wznosiła dwory łączące funkcje mieszkalne, reprezentacyjne i obronne.

        O obronności tych budynków świadczyły trzy zasadnicze elementy: przewyższenie (wieża miała zazwyczaj trzy kondygnacje), obecność przeszkody wodnej (otoczenie fosą) i bezpieczny, ogniotrwały budulec (kamień lub cegła).

        Wnętrze renesansowego dworu obronnego obejmowało tzw. "dolne sklepy", czyli niewielkie przyziemia, służące celom magazynowo - gospodarczym; "górne sklepy", czyli parter, będący pomieszczeniem użytkowym, oraz piętro, gdzie mieściła się izba paradna, a także "apartament" mieszkalny, czasm dzielony na sypialnię męską i damską.

        Wyposażenie dworu było dość skromne, a ilość mebli ograniczona. Wyznacznikiem bogactwa i pozycji renesansowego właściciela dworu był ... piec, ozdobiony malowanymi kaflami, znajdujący się w centralnym miejscu izby paradnej. Natomiast wszystkie wartościowe przedmioty, naczynia, tkaniny czy pieniądze były głęboko schowane w potężnych skrzyniach, ustawionych przy ścianach.

        Z czasem rola reprezentacyjna dworu wzrosła, dlatego też budynki wieżowe ulegały pewnym zmianom, a czasem były gruntownie przebudowywane. Oprócz prostych dworów wieżowych (takie były m.in. dwory w Jeżowie czy w Wieruszycach przed przebudową) wyróżnia się także tzw. kamienice i kasztele. Kamienica jest jednocześnie zredukowaną i poszerzoną wieżą. Powstaje zazwyczaj przez obniżenie wieży o jedną kondygnację i dobudowanie dodatkowych pomieszczeń reprezentacyjnych. Bardzo dobrym przykładem kamienicy jest dwór w Jeżowie. Kasztel natomiast stanowi jeszcze dalej posunięte przekształcenie wieży. Jest to bowiem budowla na rzucie prostokąta z narożnymi, regularnymi basztami alkierzowymi (np. kasztel Gładyszów w Szymbarku).

        Piękne dwory wieżowe, w prostej lub poszerzonej formie, budowane były tylko w XVI w. Ustępowały powoli miejsca drewnianym dworom osiowym, potem alkierzowym, a także murowanym pałacom. Tylko nieliczne użytkowane były jako dom pański po wiek XVII; często zamieniane bywały na lamusy lub rozbierane. Istnieje ich niewiele - i może dzięki temu są takie niezwykłe.
 

Tekst: Magdalena Marchut
Rysunki: Maja Olejarczuk, Joanna Rogoż