Jak rozpoznać dwór obronny z bliska?

Etap pierwszy, czyli jak odnaleźć dwór w przewodniku
        Czynność ta powinna wydawać się banalnie prosta. Można pomyśleć, że wystarczy jedynie odczytać wszelkie potrzebne informacje z opisów miejscowości i już. Otóż nie. W przewodnikach temat dworów obronnych jest konsekwentnie pomijany lub lekceważony. O wielu obiektach, naprawdę bardzo ładnych, w przewodnikach nie przeczyta się ani słowa. No a jeżeli nie ma nigdzie nic napisanego o dworze, to w znalezieniu go może pomóc jedynie duża doza szczęścia i przypadek.
        A jeżeli jednak coś jest napisane? Owszem, to już lepiej, ale rzadko kiedy dwór obronny występuje pod swoją nazwą: "dwór obronny". Częściej kamufluje się go, pisząc o nim jako o lamusie, spichlerzu, stodole itp. Zdecydowanie najczęściej występuje jako "stary, kamienny lamus". Bardzo ważna jest data budowy takiego obiektu. Dwory były budowane tylko w XVI i na początku XVII wieku. Jeżeli więc w jakimś przewodniku znajduje się informacja o "kamienym lamusie z XVI wieku", to można być w 100 procentach pewnym, że jest nim właśnie poszukiwany dwór obronny.
        Dwór obronny bywa również mylony z zamkiem (i na odwrót). Można przeczytać np. o zamku w Zebrzydowicach (choć jest to dwór) i o dworze w Dębnie Brzeskim (choć jest to zamek). Wtedy pomocą służy opis obiektu, który przedstawiam poniżej.

Etap drugi, czyli kamienica chłodnym okiem
        Załóżmy, że udało się nam przybyć na miejsce i stanąć przed upragnionym obiektem. Jak poznać, że przyjazd właśnie tu miał sens, że zamiast dworu nie ma tu faktycznie starej stodoły lub spichlerza? Dwory obronne były budowane według kilku konsekwentnie przestrzeganych zasad. Jeżeli nasz obiekt je spełnia - OK, jeżeli nie - trzeba szukać szczęścia gdzie indziej.

  1. Zasada 1. Bryła.
  2. Każdy dwór obronny musi być piętrowy i murowany. Im więcej pięter tym lepiej, choć zazwyczaj spotyka się dwory o trzech poziomach: piwnicach, parterze i piętrze. Dwory były budowane na planie prostokąta lub kwadratu. Nigdy nie miały dziedzińców wewnętrznych. Dla mnie najprostszym rozróżnieniem między dworem a zamkiem jest fakt, że zamek (zgodznie z nazwą) zamyka dookoła swój dziedziniec, a dwór dziedzińca nie posiada.
     
  3. Zasada 2. Wysoki dach.

  4. Dach powinien być czterospadowy. Od tej zasady są odstępstwa, związane głównie z późniejszymi przebudowami. Zamiast dachu może być attyka, ale w Małopolsce występuje tylko w kilku doskonale znanych obiektach i więcej takich się nie znajdzie - nie warto szukać.
     
  5. Zasada 3. Grube mury i przypory.

  6. Gdy chodziło o zapewnienie bezpieczeństwa, podstawowym gwarantującym je elementem były solidne, grube mury. Ich grubość może przekraczać metr. W większości dworów spotyka się przypory. Podpierają one ściany, wmacniając je i dodając obronności bryle budynku. Są one warunkiem wystarczającym: jeżeli są przypory, budynek jest dworem obronnym, jeżeli obiekt jest dworem obronnym, to nie zawsze ma przypory.
     
  7. Zasada 4. Okna, drzwi, kamieniarka.

  8. Na parterze okien jest zawsze mniej, lub są mniejsze od tych na piętrze. Można spotkać się także ze strzelnicami kluczowymi - typowym elementem służącym obronie przed nieprzyjacielem. Okna piętra są przeważnie prostokątne, posiadają kamienne obramowania i kamienne lub drewniane podziały. Drzwi mogą mieć również kamienne obramowania i do tego czasem portale (ale niezmiernie rzadko).
     
  9. Zasada 5. Wieże.

  10. Występują licznie, choć nie we wszystkich dworach. Podobnie jak przypory są warunkiem wystarczającym na dwór obronny. Mogą być kwadratowe, okrągłe, owalne, itp.
     
  11. Zasada 6. Sklepienie kolebkowe.

  12. W przebudowanych dworach często jest to jedyny wskaźnik, świadczący o dawnym przeznaczeniu budowli. Kolebkowo sklepione były piwnice i partery dworów obronnych. Nie znam dworu, który miałby inny system sklepień na tych kondygnacjach.
     
  13. Zasada 7. Sala reprezentacyjna.

  14. Była budowana na piętrze. Była największą i najpiękniejszą komnatą w całym dworze. Często sięgała od końca do końca dworu. Wiele takich sal przetrwało do dziś. Sala taka posiadała belkowy strop drewniany, bogatą polichromię na ścianach i wiele cennych elementów wyposażenia (np. piece lub kominki).

Etap trzeci, czyli samodokształcanie
        Dla tych, którzy chcieliby poczytać więcej o dworach obronnych, podam ciekawą literaturę:

  1. Leszek Kajzer, "Archeologiczny rodowód dworu", Łódź 1988.

  2. Książka dla każdego; łatwo się ją czyta i można się bardzo wiele dowiedzieć.
  3. Teresa Jakimowicz, "Dwór murowany w Polsce w XVI wieku", Warszawa-Poznań 1979.

  4. Książka dla tych, co lubią drążyć. Zawiera dokładny katalog dworów obronnych w Polsce (ale nie jest to katalog kompletny). Szczególnie dokładnie opisane są te dwory, które są reprezentacyjne dla swojego typu (np. Jeżów, Szymbark, Branice).
  5. Juliusz Marszałek, "Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach", Warszawa 1993.

  6. Katalog, w którym występują też dwory obronne z terenu Karpat. Zawiera opisy, plany i rysunki wielu dworów, choć nie wszystkich.

O ile wiem, nie istnieje książka, w której podane by były opisy wszystkich dworów obronnych w Polsce. Dlatego poszukiwania ich, prowadzone na własną rękę, są naprawdę emocjonujące i mogą przynosić efekty.
 

Tekst: Artur Michniewski
Rysunek: Maja Olejarczuk