Sgraffito na lamusie czyli krótki słownik pojęć

Alkierz
Pomieszczenie lub częściej dobudówka do budynku. Stanowił pomieszczenie dla służby. W dworze obronnym spotyka się zazwyczaj wieże alkierzowe.

Attyka
Dekoracyjna ścianka, wieńcząca ściany budynku. Attyka zasłania zazwyczaj widok na dach budowli, jest także znaczącym elementem dekoracyjnym. Może mieć postać fryzu, grzebienia, lub łączyć te elementy (attyka polska).

Attyka polska
Rodzaj attyki. Składa się z fryzu arkadowego, gzymsu i grzebienia. Jest to jedna z najbardziej dekoracyjnych attyk na świecie.

Boniowanie
Kamienna dekoracja zewnętrzna budynku. Składa się z ułożonych naprzemiennie piaskowcowych płytek, obrobionych na krawędziach. Boniowanie ma imitować mur z naturalnego kamienia.

Dach czterospadowy
Często spotykany w dworach renesansowych rodzaj dachu. Posiada cztery prawie równej wielkości połacie, z których każda opada na jedną stronę budynku.

Dach pogrążony
Dach, którego części zewnętrzne umieszczone są wyżej niż część środkowa. Jego krańce osłania attyka, a woda deszczowa odprowadzana jest z jego środka systemem rynien (do wewnątrz budynku lub przez specjalne wycięcia w attyce na zewnątrz).

Fryz
Element dekoracyjny. Jest to wąski pas przebiegający wzdłuż całej szerokości np. ściany. W formie fryzu mogła być wykonana polichromia lub sgraffito.

Kamienica
Forma dworu obronnego. Jest to duży budynek, posiadający często dobudowaną wieżę alkierzową. Może mieć on nawet cztery kondygnacje (piwnice, parter i piętra). Na każdej kondygnacji może znajdować się kilka sal. Piwnice pełnią funkcje magazynowe, parter obronne a piętra reprezentacyjne. Często na piętrze znajduje się tylko jedna sala, ale za to bardzo bogato zdobiona.

Kasztel
Forma dworu obronnego, spotykana częściej na Słowacji, niż w Polsce. Kasztel składa się z dużego, prostokątnego budynku, na któego narożach dobudowano wieże alkierzowe. Kasztel ma zazwyczaj trzy kondygnacje (piwnicę, parter i piętro). Piwnice pełnią funkcje magazynowe, parter obronne a piętro reprezentacyjne.

Kroksztyny
Drewniane lub kamienne występy, dźwigające wysuniętą wprzód część budowli, np. wykusz lub machikuły.

Lamus
Forma dworu obronnego. Jest to najmniejszy ze spotykanych dworów. Składa się z trzech kondygnacji (piwnic, parteru i piętra). Na każdej kondygnacji znajduje się tylko jedna sala. Piwnice pełnią funkcje magazynowe, parter obronne a piętro reprezentacyjne. Ze względu na fakt, że dwory takie często przeznaczane były później na magazyny, nazywa się je umownie "lamusami".

Machikuły
Element obronny, znany od Średniowiecza. Polega na wysunięciu górnej części muru budowli nieco na zewnątrz. W podłodze powstałego w ten sposób nadwieszenia wykonuje się niewielkie otwory. Można przez nie lać np. gorącą smołę na podchodzącego pod mur wroga.

Polichromia
Dekoracja malarska wnętrza. Może być wykonana na suchym tynku lub na drewnie. W Renesansie popularne były motywy roślinne. W dworach wykonywano także motyw lasku (liczne drzewa). Często polichromia ma postać fryzu wokół górnej części ściany sali.

Portal
Ozdobne obramienie górnej części drzwi. Wykonane najczęściej z kamienia. W Renesansie popularne były portale prostokątne lub półokrągłe z dodanym od góry płaskim, szerokim zwieńczeniem. Całość pokrywać mogły liczne zdobienia, np. rozety.

Ryzalit
Fragment ściany, wysunięty przed front budynku.

Sala rycerska
Największa sala w dworze. Znajdowała się przeważnie na piętrze. Pełniła funkcje reprezentacyjne, jej wystrój świadczył o zamożości gospodarza. Posiadała zwykle belkowy strop, a jej ściany zdobiła polichromia. Najważniejszym elementem wystroju sali był duży, kaflowy piec lub murowany kominek.

Sgraffito
Technika dekoracji zewnęrznej budynku, rozpowszechniona w Renesansie. Wykonuje się je poprzez nałożenie kolejno dwóch warstw tynku (zwykle czarnej i białej), a następnie wydrapanie fragmentó warstwy zewnętrznej. Powstaje wtedy czarno-biały wzór. Najczęstszą formą sgraffita były tzw. "bonia", czyli prostokąty, imitujące boniowanie.

Sklepienie kolebkowe
Rodzaj sklepienia, przypominający kształem kolebkę. Ściany nie tworzą u góry kąta prostego, ale kończą się półkoliście. W dworach obronnych sklepienie to było wykorzystywane w dolnych kondygnacjach.

Strop belkowy
Drewniany strop, z wyraźnie zaznaczonymi elementami nośnymi - grubymi belkami. Strop taki często przybiera ozdobne formy.

Strzelnica kluczowa
Niewielki otwór w murze budynku, przeznaczony do strzelania. Nazwa pochodzi od jego kształtu, przypominającego odwróconą dziurkę od klucza.

Wieża alkierzowa
Wieża narożna, dobudowana do rogu budynku. Nazwa pochodzi od alkierza, który był dobudowywany w ten sposób, a przeznaczony był jako mieszkanie dla służby. W dworach obronnych narożne usytułowanie wieży pozwalało razić przeciwnika, który podszedł pod ściany budynku.

Wykusz
Element obronny. Polega na wysunięciu fragmentu górnej części muru przed ścianę budynku. Powstaje wtedy "balkon", powiększający pole rażenia, i pozwalający razić nieprzyjaciela, podchodzącego pod mury. W dolnej części wykuszu umieszczane są często machikuły.

Tekst: Artur Michniewski